Masti
Holesterin je sastavni dio ćelijskih membrana i jako je važan u različitim procesima metabolizma. Početna je substanca za stvaranje žučne kiseline, bez koje probava ne bi funkcionisala, vitamina D koji je važan za izgradnju kostiju i različitih hormona, kao što su estrogen i testosteron.
Najveći dio potrebne količine holesterina tijelo proizvodi samo u jetri, u prosjeku 1 do 2 grama dnevno, što je dovoljno i ukoliko se ishranom unese mala količina masti. Osim sopstvene produkcije, holesterin unosimo i hranom u tijelo. Najveće količine holesterina se nalaze u hrani životinjskog porijekla kao što su puter i mesni proizvodi.
Pored holesterina su trigliceridi isto važni u metabolizmu masti. Oni se takođe proizvode u jetri ili se unose hranom. Trigliceridi su važan liferant i rezervoar energije i osnovna substanca za izgradnju ćelija, enzima i hormona.
Holesterin je masna substanca koja se mora preraditi da bi preko krvi transportovala do svake ćelije. Za to su potrebni lipoproteini koji koji „zapakuju“ holesterin da bi ga mogli prenositi preko krvi do svake ćelije. Stvaraju se u jetri i prema gustoći se razlikuju lipoproteini sa niskom LDL i visokom HDL gustoćom.
LDL prenosi holesterin do svih organa tijela, gdje preko specijalnih mjesta, takozvanih receptora predaju holesterin u ćeliju. Ako je ponuda holesterina veća nego mogućnost ćelije da ga primi se LDL taloži u zidovima krvnih sudova. Vremenom je krvni sud sve uži, dolazi do arterioskleroze koja je jedan od najvećih faktora rizika za kardio-vaskularne bolesti. Zato bi koncentracija LDL-a trebala biti što manja.
HDL su „dobri“ transportni lipoproteini koji uzimaju višak holesterina iz ćelija i krvi i vraćaju ga nazad u jetru. HDL je u stanju da razbije holesterin koji je preko LDL-a nataložen na zidove krvnih sudova. Zato je jako važan u prevenciji začepljavanja krvnih sudova i trebalo bi ga biti što više.
Nalazom krvi se može mjeriti količina LDL-a, HDL-a i triglicerida. Vrijednosti se izražavaju u miligramima po decilitru (mg/dl) ili milimolu po litri (mmol/l).
Pošto se nakon jela vrijednosti masti u krvi lako povećaju, preporučuje se, da bi se dobilo prave vrijednosti, ne jesti 12 sati prije vađenja krvi.
Vrijednosti koje se preporučuju:
| normalne vrijednosti | sa dodatnim rizikom | kod postojećih bolesti | |
| ukupni holesterin | <240 mg/dl (<6,2 mmol/l) | <200 mg/dl (<5,2 mmol/) | <180 mg/dl (<4,7 mmol/l) |
| LDL | <160 mg/dl (<4,1 mol/l) | <130 mg/dl (<3,4 mmol/l) | <100 mg/dl (<2,6 mmol/l) |
| trigliceridi | <150 mg/dl (<1,7 mmol/l) | <150 mg/dl (<1,7 mmol/l) | <150 mg/dl (<1,7 mmol/l) |
| HDL | >40 mg/dl (>1,0 mmol/l) | >40 mg/dl (>1,0 mmol/l) | >40 mg/dl (>1,0 mmol/l) |
Količina masti u krvi zavisi od više faktora, kao što su godine, pol, ostali riziko faktori za nastajanje začepljenja krvnih sudova (debljina, pušenje, dijabetes, srčane bolesti u porodici, starost), te već postojeće bolesti (infarkt, šlag, angina pectoris).
Najvažnije je smanjenje LDL holesterina, da bi se začepljenje krvnih sudova zaustavilo ili spriječilo.
Ukoliko se prilikom pregleda ustanove povišene vrijednosti holesterina, ljekar će vjerovatno prvo ponoviti pregled nakon nekog vremena. Ukoliko su vrijednosti i dalje povećane, radi se o hiperholesterinemiji, što znači da je previše holesterina u krvi.
Kao najčešći uzroci povećanja vrijednosti masti u krvi su:
- masna ishrana,
- smanjena funkcija štitne žlijezde,
- loše terapiran dijabetes,
- hronične bolesti jetre,
- genetski uzrokovana hiperholesteriemija,
- uzimanje određenih lijekova kao što su hormoni (anti- baby pilula) i lijekovi za izmokravanje (diuretici).
Trigliceridi su masi krvi, koji se unose u tijelo preko hrane. Također se energetski bogata hrana, koja trenutno nije potrebna tijelu, može preraditi u trigliceride i deponovati u masne ćelije. One služe tijelu kao rezerva energije i puštaju se u opticaj po potrebi.
Previše triglicerida u krvi je loše za tijelo i dodatni je riziko faktor za nastanak arterioskleroze krvnih sudova.
U različitim naučnim studijama je dokazano da su nastanak bolesti krvnih sudova i njihove posljedice, u velikoj vezi sa povišenim vrijednostima masti u krvi. Drugim riječima, što je viši holesterin, posebno LDL, i što su manje vrijednosti HDL-a, to je veći rizik za kardio- vaskularne bolesti.
(zdravlje.at)
