Posttraumatski stresni poremećaj

Posttraumatski stresni poremećaj-PTSP

Posttraumatski stresni poremećaj ili tzv. PTSP (prevalencija 3,9%, odnos spolova muškarci : žene 2:1) je dijagnostička kategorija, koja se u domaćoj kliničkoj praksi koristi unazad nešto više od 10 godina.

PTSP je kao dijagnostička kategorija relativno nova, nema mnogo udžbenika koji je opisuju na klasični klinički način, pa se i kliničari-dijagnostičari više nego kod većine ostalih dijagnoza psihičkih poremećaja služe navođenjem simptoma navedenih u klasifikacijama.

Iako je i u psihijatrijskim tekstovima i u umjetničkoj, beletrističkoj literaturi i ranije bilo opisa kliničkih slika PTSP-a i patnji, koje ti bolesnici proživljavaju, prvi put se ta dijagnostička kategorija navodi i definira 1978. godine u Dijagnostičkom i statističkom priručniku (DSM-III) Američke psihijatrijske udruge.

Iako je i ranije bilo potrebe za takvom dijagnostickom kategorijom (tzv. „bomb-shell desease„ , iz 1. Svjetskog rata tj. tzv. „ratni neurotičari“, logoraški sindromi holocaust-preživjelih iz 2. Svjetskog rata,), najvažnija inicijativa je proizašla iz sučeljavanja s velikim brojem vijetnamskih veterana, koji su nakon rata i pretrpljenih trauma prezentirali sličnu kliničku sliku (tzv. „Post Vietnam Syndrome PVS“), a koja se nije mogla uklopiti u dijagnostičke kategorije prethodnih klasifikacija. 

U DSM-IV dijagnostički kriteriji su bolje i detaljnije operacionalizirani. Klasifikacija Svjetske zdravstvene organizacije uvodi dijagnozu PTSP tek u desetu reviziju (MKB-10) 1992. godine, a koja je na hrvatski/srpski/bosanski jezik prevedena 1999. godine.

U većini europskih država je službena klasifikacija MKB-10. Prema toj klasifikaciji PTSP se javlja kod dijela osoba nakon tzv. stresogenog događaja. Stresogeni događaj je definiran kao iznimno jaka ugroženost katastrofične prirode koja može dovesti do sveprožimajuće ugroženosti u gotovo svakog.Važno je istaći da PTSB nije odraz povišene psihičke labilnosti ili odraz neke psihičke bolesti, PTBS može razviti svaka psihički zdrava i stabilna osoba.

Ipak, predisponirajući faktori mogu sniziti prag za razvoj simptoma, pa je opravdano govoriti o individualnoj predispoziciji i intenzitetu stresogenog događaja (ili subjektivnom doživljaju intenziteta stresogenog događaja) kao interakciji odgovornoj za razvoj PTSP-a, čemu se kao treći faktor pridružuje podrška okoline nakon traume . 

Pojam traumatizacije se odnosi na proces, trauma na rezultat tog procesa. Komorbiditeti su najčešće depresija, anksiozni i somatoformni poremećaji kao i zloupotreba psihoaktivnih supstanci i alkohola.

Vrste Trauma :

Kratkotrajne traume –Tip I :
- Prirodne i tehničke katastrofe, nesreće bilo koje vrste (vrlo često na radnom mjestu), prepadi, pljačke i ostale kriminalne radnje u bilo kojoj vezi sa primjenom nasilja

Dugotrajne,ponavljajuće traume -Tip II :
- Uloga taoca
- Sve vrste torture (uključujući i psihološke metode)
- Ratno zarobljneništvo
- Zarobljeništvo u bilo kojoj vrsti koncentracionog logora
- Direktno, ponavljajuće sekusalno nasilje (npr. u ranoj mladosti), silovanja

Glavni simptomi PTSP-a po DSM-IV klasifikaciji (simptomi moraju biti prisutni više od mjesec dana )

Kriterij A : doživljaj ili prisustvo pri gore navedenom stresogenom događaju koji implicira neposrednu potencijalnu ugroženost sopstvenog ili tuđeg tjelesnog i psihičkog zdravlja , tzv. „momenat neočekivanog“, nemogućnost kognitivne obrade doživljenog, potiskivanje doživljenog uz nesvjesnu reaktivaciju traume.

Grupa Simptoma B : tzv. intruzije („oživljavanje“ traumatskog događaja u obliku flashbackova, snova, noćnih mora) praćene fiziološkim reakcijama.

Grupa Simptoma C : tzv. Konstrikcija (“ izbjegavajuće” ponašanje -izbjegavanje mjesta, situacija ili bilo koje vrste podražaja vezanih za traumu), emocionalno udaljavanje od drugih, promjena afekta, djelomične amnezije, psihološka uznemirenost, tzv. hiperarousal (fiziološka uznemirenost, problemi sa koncentracijom, iritabilnost, strašljivost).

Za Traume tipa II Herman (1992) predlaže kategoriju kompleksnog posttraumatskog stresnog poremećaja (ili tzv. DESNOS-a).

Kod žrtava je prisutna kompleksna simptomatika sa više komorbiditeta i dugotrajna promjena strukture ličnosti. 

Antonovsky je studijama dokazao da postoji i fenomen tzv. “posttraumatskog rasta” (posttraumatic growth) te da osobe sa određenim predispozicijama nakon traume doživljavaju tzv. proces sazrijevanja i stabilizacije  ličnosti. 

Specijalni simptomi kod djece koje su postale žrtva seksualnog nasilja su povišeno seksualizirano i agresivno ponašanje i seksualiziran oblik igre, kao i enuresis i enkopresis.

Zbog slične simptomatike se među kliničarima - dijagnostičarima još uvijek vode kontroverzne diskusije na temu da li je granični poremećaj ličnosti (borderline) jedna vrsta hroničnog posttraumatskog stresnog poremećaja.

Osobe sa tom vrstom poremećaja ličnosti u studijama takođe  izvještavaju o seksualnom nasilju ( 65%) kao i drugim vrstama fizičkog nasilja ( 60%). Preko 86% izvještavaju o višestrukim traumama iz rane mladosti. Neurološka oštećenja su kod hroničnih PTSP-pacijenata (teški slučajevi) slična onima sa borderline poremećajem ličnosti.

Kod liječenja PTSP se danas kao i kod mnogih drugih kliničkih slika bolesti smatra najuspješnijim efektivna kombinacija psihoterapije i farmakoterapije.

Kod farmakoterapija postoje različita mišljenja, ali se uglavnom preporučuju medikamenti čija je efektivnost potvrđena klinickim studijama. U Njemackoj je u liječenju PTSP-ja u upotrebi (dozvoljen) Paroxetin, u Švicarskoj Paroxetin i Sertralin, dok se kod dominantnosti određenih simptoma još i prepisuju Olanzapin (noćne more, intruzije), Risperidon ili Trazodon.

Oprez se preporučuje kod upotrebe Benzodijazepina (Diazepam, Alprazolam, Lorazepam), alkohola i drugih ilegalnih psihoaktivnih supstanci.

Psihoterapija

Svaka psihoterapeutska škola je razvila svoj pristup terapiji traume, ali su se vremenom čak i razvile i metode koje su se specijalno i samo posvetile ovoj vrsti terapie ( tzv. Debriefing, EMDR, narativno-ekspoziciona terapija..). Svi prethodno naglašavaju potrebu za dovoljno dugom fazom stabilizacije i psihoedukacije klijenta prije početka sa direktnom konfrontacijom sa traumom i integracijom preživljenog. 

Autor: Mag. Kurtović Vedran

(zdravlje.at)